powrót      Malarstwo Greckie w XIX wieku

Po upadku Cesarstwa Bizantyjskiego nastąpiły dla Greków mroczne czasy okupacji ottomańskiej. Malarstwo było tą forma sztuki, która dalej istniała i rozwijała się w Grecji także w okresie od 1453 roku do XIX wieku. Malarstwo greckie wyrastając z tradycji hellenistycznej i bizantyjskiej czerpało wiele ze sztuki ludowej. Dominowało malarstwo związane z Kościołem. Głównymi formami, w których przejawiało się malarstwo na przestrzeni tych pięciu wieków były: ilustracje ksiąg, ikony, malarstwo naścienne (freski), ilustracje jubilerskie (biżuteria) i wiele innych. Pierwsze formy malarstwa świeckiego pojawiają się w 1750 roku w Epirze, Macedonii i wyspach Egejskich. Wiąże się to z przemysłowym rozwojem tych rejonów Grecji i pojawieniem się zapotrzebowania na sztukę "użytkową". Zadania dekoracji nowobogackich domów podjęli się twórcy ikon, którzy stosowali "kościelne" techniki malarskie do świeckich rysunków i fresków. Styl tego malarstwa mimo, że ciągle bazował na dwu-wymiarowej, bizantyjskiej stylistyce zdradzał wiele wpływów perskich i muzułmańskich: panoramiczne widoki krajobrazów, kontrastowa kolorystyka, brak gradacji koloru czy też wyraźna kreska konturu.

Najpopularniejszym malarzem reprezentującym tą grupę artystów z pierwszej połowy XIX wieku był Panayiotis Zografos. Artysta pochodził z Vordonii w Sparcie. Po wybuchu powstania Narodowego generał Makrygiannis zlecił Zografosowi namalowanie serii ilustracji obrazujących najważniejsze wydarzenia Wojny narodowo-wyzwoleńczej. W 1836 roku Zografos przybywa do Aten i pracuje w domu gen. Makrygiannisa.  Makrygiannis określił temat każdej ilustracji ale także sposób i symbolikę jaką powinna przedstawiać. Dlatego też zwykło się uważać że zbiór 26 ilustracji (do dziś zachowało się 24) jest podwójnego autorstwa. Wszystkie 26 rysunków, z których najbardziej znane to "Bitwa pod Roumeli" i Bóg ofiarowywuje niepodległość Grecji wykonano w technice tempery na drewnie. osiem z nich przetrwało do dnia dzisiejszego, pozostałe są znane z kopii sporządzonych na kartonie. Styl Zografosa jest prosta i nieco teatralny. Nie mogąc wyrazić rzeczywistości w sposób bardziej realistyczny artysta ucieka się do uproszczeń i symboliki. Na wyżej wzmiankowanym obrazie po prawej stronie widzimy postacie króla Ottona i królowej Amalii w towarzystwie anioła ofiarowującego im korony. Po lewej monarchowie Francji, Anglii i Rosji a pod nimi duchowni. Na kartonowych kopiach zachował się opis symboliki obrazu sporządzony przez gen. Makryganisa. Mimo ogromnej wartości historycznej obrazów Zografosa już sam generał Makryganis w liści e do królowej Wiktorii przeprasza za prostą formę i niski w jego mniemaniu poziom artystyczny przesyłanego zbioru.

W 1863 król Otton zakłada w Atenach Królewską Szkołę Sztuk Wyzwolonych.  Na początku funkcjonuje ona tylko w dni świąteczne a profesorowie są ochotnikami. W 1840 profesor Pierre Bonirote uczeń Ingresa zostaje pierwszym profesjonalnym profesorem malarstwa. W 1843 roku wszyscy profesorowie - obcokrajowcy zostają usunięci z uczelni a szkoła przechodzi w normalny - dzienny tryb akademicki. Rektorem Szkoły zostaje architekt Lyssandros Kaftanzoglou zastępując bawarczyka Zetnera. W Szkole za sprawą Filipa Margaritisa, w sferze malarskiej zaczyna dominować francuski Romantyzm (wpływy Ingresa, Davida). Za sprawą profesora Thierscha na nowo odkryte zostaje malarstwo bizantyjskie. W 1863 roku Królewska Szkoła ulega podziałowi (oddzielono część inżynierską) przekształcając się w Szkołę Sztuk Pięknych. W 1873 dzięki donacji rodzin Stournari, Tositsa i Averof wybudowano przy ulicy Patison nowy gmach szkoły. Darowizny te umożliwiły także stypendialne studia  najzdolniejszym studentom na Monachijskiej Akademii Sztuk Pięknych. W malarstwie znacznemu ograniczeniu uległy wpływy francuskiego Romantyzmu - Monachium staje się prawdziwą Mekką malarzy greckich. Pierwszym ze znanych malarzy szkoły monachijskiej był urodzony w 1819 w Tebach - Theodoros Vrizakis. Vrizakis osierocony w dzieciństwie (ojciec został ścięty za udział w Powstaniu Narodowym) wychowywał się w sierocińcu w Eginie. W 1844 przybywa do Monachium. Po czteroletnich studiach wraca do Ojczyzny gdzie odbywa liczne podróże. W 1851 powraca do Monachium i przystępuje do tworzenia najsłynniejszych swych dzieł. W 1861 powstaje najsłynniejszy XIX obraz grecki -  Powitanie Lorda Byrona w Messolongi. Nieco teatralny styl Vrizakisa pełnię osiąga na obrazie - Przysięga Bojowników i Błogosławieństwo Sztandaru przez Palajona Patrona Germanosa (1865). Vrizakis był także znakomitym portrecistą. Znakomitym przykładem jest melancholijny portret bohatera wojny Narodowo - wyzwoleńczej - Anagnostopoulosa. Styl Vrizakisa określany jako romantyzm historyczny był krytykowany przez współczesnych mu Greków jako zbyt wyidealizowany i oderwany od greckich realiów. W 1870 po śmierci  artysty zorganizowano Atenach wystawę dzieł artysty, która wzbudziła ogromny podziw i aprobatę.

Mikiforos LytrasDrugie pokolenie monachijczyków reprezentują Nikiforos Lytras i Nikolas Gyzis. Nikiforos Lytras urodził się w 1832 w Pirgos na wyspie Tinos. W latach 1850 - 1860 uczęszcza do Ateńskiej Akademii (niezbyt regularnie). W 1858 zdobywa nagrodę (100 drachm) w konkursie artystycznym. W 1860 jako stypendysta przybywa do Monachium. Uczęszcza do klasy profesora Piloty'ego (niezbyt regularnie) pozostając do Akademii do 1866 roku. Po powrocie do Aten zostaje profesorem Akademii Sztuk Pięknych. Doskonali swój warsztat - krystalizuje się wtedy styl artysty. W latach 1872 - 1873 wspólnie z Gyzisem odbywa artystyczną podróż do Azji Mniejszej. W 1874 powraca do Monachium chcąc się tu osiedlić na stałe. Po roku  powraca do Aten. W 1878 odwiedza Paryż a rok później Egipt. Podróże te szczególnie zaś te orientalne wywarły wielki wpływ na twórczość Lytrasa. Żywa kolorystyka, ruch, orientacja na człowieka dominują na obrazach z   tego okresu. Podpalenie tureckiego flagowca przez Kanarisa jest niezwykle charakterystyczne dla malarstwa z tego okresu. W ostatnim okresie twórczości artysty 1880 - 1890 dominować zaczyna spokojna, ciemna kolorystyka. Obraz (niedokończony) Opłakiwanie Psaryjczyka jest charakterystyczny dla tego okresu twórczości. Charakteryzują go: spokój wręcz bezruch, stonowane barwy, niezwykła siła wyrazu. W tym samym czasie powstają liczne portrety. Lytras umiera w 1904 na wskutek zatrucia organizmu toksycznymi farbami. Był największym obok Gyzisa  XIX malarzem greckim.

gyzis.jpg (3861 bytes)Nikolaos Gyzis urodził się w 1842 w Sklavochori, małej wiosce na wyspie Tinos. O dziesięć lat młodszy od Lytrasa uczęszczał do Ateńskiej Akademii w latach 1854 - 1864. Był uczniem najwybitniejszych profesorów: Margaritisa, Ceccoliego i Thierscha. W 1864, Lytras przedstawia go Nikolaosowi Nazosowi. W 1865, Gyzis z pomocą Nazosa wyjeżdża do Monachium. W Monachium studiuje malarstwo i rzeźbę, szczególnie oddając się studiom nad malarstwem holenderskim. W 1869 zdobywa pierwszą nagrodę Akademii za rysunek: Judith i Holophernes. Rektor Akademii - profesor Piloty zafascynowany talentem Gyzisa proponuje mu posadę w Akademii lecz ten odmawia i w 1872 wraca do Grecji. W 1872 towarzyszy Lytrasowi w podróży do Azji Mniejszej. Znudzony i rozczarowany artystycznym życiem Aten wraca do Monachium, jak pisze "...jego jedynym bagażem były wspomnienia z Grecji, które towarzyszyć mu będą do końca życia...". W tym czasie powstaje obraz Zrękowiny W 1876 roku Gyzis udaje się w podróż odwiedzając Paryż, który jemu idealiście - zdaje się centrum światowej korupcji. w 1877 ponownie przybywa do Grecji na ślub córki - Nazos. W 1880 Gyzis zostaje honorowym członkiem a dwa lata później profesorem Akademii Sztuk W Monachium. Od 1886 artysta odchodzi od swego malarstwa rodzajowego do idealizmu. Najwybitniejszym obrazem z tego okresu jest Chrystus - Schody (1895) niestety niedokończony przez artystę. W ostatnim okresie życia artysty powstają bardzo dojrzałe dzieła, głównie o tematyce religijnej. Gyzis nigdy nie zdołał osiągnąć kompromisu pomiędzy tradycją narodową a aspiracjami artystycznymi, zawsze czuł się "synem marnotrawnym" Ojczyzny. W listopadzie 1900 zapada na białaczkę. Szukając wytchnienia udaje się na Tinos gdzie jak pisze "świeże morskie powietrze, będzie wystarczającym lekiem na jego chorobę. Gyzis umiera w styczniu 1901 roku. W Monachium na cześć wielkiego Greka odbyła się wielka wystawa jego dzieł. Spuścizna akademizmu monachijskiego, którego najznamienitszymi przedstawicielami byli Lytras i Gyzis jest do dziś przedmiotem sporów krytyków sztuki. Trzeba jednakże zaznaczyć, że wpływ jaki szkoła monachijska wywarła malarstwo greckie XIX był tylko odbiciem blasku jakim grecka kultura antyczna oświetlała kulturę Europy. Greccy malarze odkryli dla siebie i Grecji swoją antyczną przeszłość. Ich akademizm był niczym innym jak odbiciem idei "katharevousy" w malarstwie.